Teatr im. Andreasa Gryphiusa w Głogowie: od ruin do odbudowy po latach starań

Historia Teatru im. Andreasa Gryphiusa w Głogowie to opowieść o budynku, który przez lata zmieniał funkcję, przechodził przebudowy, a po wojnie niemal całkowicie zniknął z miejskiego krajobrazu. Jego odbudowa była jednym z najdłużej wyczekiwanych przedsięwzięć w mieście.

Obiekt, usytuowany w samym centrum Głogowa, obok ratusza, należy do najciekawszych przykładów dawnej architektury teatralnej w regionie. Dziś przypomina nie tylko o kulturze, ale także o długiej i skomplikowanej historii lokalnej pamięci.

Teatr w sercu miasta i jego niezwykły projekt

Budynek teatru od początku wyróżniał się położeniem. Został wzniesiony w bezpośrednim sąsiedztwie miejskiego ratusza, co w przypadku obiektów teatralnych nie było rozwiązaniem częstym. Za projekt odpowiadał Christian Valentin Schutze, autor związany także z innymi głogowskimi realizacjami, w tym z nieistniejącym już ewangelickim kościołem garnizonowym.

Sam teatr powstał w 1799 roku z wykorzystaniem starszego, wielofunkcyjnego budynku, który wcześniej służył między innymi jako miejsce dla kramów mięsnych. Władze miejskie zaakceptowały pomysł przekształcenia go w gmach teatralny, wymagający dobudowania piętra i opracowania nowych fasad. Całość utrzymano w estetyce nawiązującej do starożytności, a dekoracyjne elementy wykonane przez Konstantina Sartoriego z Poczdamu nadały budynkowi reprezentacyjny charakter.

Na uwagę zasługuje zwłaszcza główna fasada z niszą portalową, która należy do rzadko spotykanych rozwiązań w zachowanych obiektach teatralnych. Centralny ryzalit wsparto na dwóch masywnych filarach, a ich zwieńczeniem była belka, na której od 1864 roku znajdowało się popiersie Andreasa Gryphiusa. Rzeźba przetrwała nawet oblężenie miasta w 1945 roku, lecz w latach pięćdziesiątych zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach.

Zmieniające się wnętrza i kolejne modernizacje

W 1839 roku zapadła decyzja o dostosowaniu wnętrza teatru do nowych oczekiwań widzów i twórców. Powodem była ciasna, niska i duszna sala teatralna, która przestała odpowiadać ówczesnym trendom. Przebudowę powierzono miejskiemu architektowi Grossowi, a po zakończeniu prac powstała okazała, dwupiętrowa widownia.

Nowa odsłona teatru została oficjalnie zaprezentowana 1 marca 1843 roku. Uroczystość otwarcia uświetnił Franciszek Liszt, który wystąpił tam z koncertem. Na początku XX wieku z parteru usunięto już kramy mięsne, a odzyskane pomieszczenia przeznaczono na miejskie i teatralne magazyny.

Kolejna głęboka przebudowa przypadła na lata 1926-1928. Wówczas całkowicie przeorganizowano wnętrze, a widownię dostosowano do 450 miejsc siedzących. Loggię zastąpił samonośny balkon, wprowadzono też obrotową scenę, uznawaną wówczas za rozwiązanie nowoczesne. Na zewnątrz zniknęły ponadstuletnie schody z frontonu, a w ich miejsce pojawiły się stalowe schody awaryjne przy tylnej ścianie budynku.

Wojenne zniszczenia i długie poszukiwanie drogi do odbudowy

Wojna w 1945 roku bardzo ciężko dotknęła teatr, a po jej zakończeniu obiekt stopniowo popadał w ruinę. Już w 1959 roku przygotowano pierwszą koncepcję jego odbudowy, zakładającą urządzenie kina dla 200-300 osób. Plan nie został jednak zrealizowany.

Kolejne pomysły również nie doczekały się wdrożenia. W 1976 roku pojawiła się wizja utworzenia Centrum Kultury „Dom Młodego Górnika”, a odbudowane budynki teatru i ratusza miały połączyć szklany korytarz. W 1988 roku rozważano natomiast odtworzenie obiektu w przedwojennej formie i przeznaczenie go na Dom Hutnika dla pracowników KGHM.

Na początku lat dziewięćdziesiątych powstała Fundacja Odbudowy Teatru im. Andreasa Gryphiusa, która ogłosiła konkurs na projekt odtworzenia gmachu. W 1998 roku zwyciężyła koncepcja Andrzeja Kamińskiego, przewidująca rekonstrukcję budynku sprzed 1945 roku z dobudowanym aneksem. Choć rozpoczęto przygotowania, od 2005 roku prace zostały wstrzymane na długi czas.

Odbudowa po latach i znaczenie dla Głogowa

Realne działania ruszyły dopiero z inicjatywy prezydenta Głogowa Rafaela Rokaszewicza. W lipcu 2016 roku rozpoczęto pierwsze prace ziemne wokół budynku, a rok później wystartowały roboty zasadnicze. Odbudowany gmach otrzymał formę nawiązującą do wyglądu sprzed 1945 roku.

Start prac miał charakter niemal graniczny. Ekspertyzy wykazały bowiem, że mury znajdują się w bardzo złym stanie i grożą zawaleniem. Miasto uzyskało na inwestycję ponad 14 milionów złotych z dofinansowania pochodzącego ze środków unijnych, pozostających w dyspozycji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Kwota ta pokryła blisko 85 procent kosztów odbudowy, a resztę sfinansowano z budżetu miasta.

W ramach odtworzenia historii budynku przywrócono także popiersie Gryphiusa, które umieszczono nad wejściem do teatru. Rzeźbę z piaskowca wykonano w pracowni Tomasza Rodzińskiego we Wrocławiu. To ważny gest, bo teatr jest jedynym zabytkiem sprzed XIX wieku w Głogowie, który nie wiąże się ani z architekturą sakralną, ani militarną.

Znaczenie tej odbudowy wykracza poza samą architekturę. Dla mieszkańców to przywrócenie fragmentu miejskiej tożsamości i dowód, że nawet najbardziej zniszczone dziedzictwo może zostać odzyskane po latach starań. Teatr im. Andreasa Gryphiusa znów stał się symbolem pamięci o dawnym Głogowie i o konsekwencji w ratowaniu zabytków.

Informacje przekazał Dariusz Andrzej Czaja.